ελληνικά, σκακιστικά, πολιτικά

αναλύσεις και συζητήσεις

Μια χαμένη γλωσσική ευκαιρία

2bish

Ιταλοί αλφιέρι, παραδοσιακοί σημαιοφόροι

Ότι η ονομασία του σκακιστικού αξιωματικού στις διάφορες γλώσσες έχει τρεις-τέσσερις διαφορετικές καταγωγές, είναι λίγο-πολύ γνωστό. Η μία, που προέρχεται από τον αραβικό φιλ, τον (πολεμικό) ελέφαντα, έδωσε το ισπανικό αλφίλ, το ιταλικό αλφιέρε (και το ρωσικό σλον, που θα πει επίσης ελέφαντας).  Για περισσότερα όμως σχετικά με αυτή την πορεία της λέξης, αξίζει να κάνετε μια βόλτα στο ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, εδώ.

Στρατιωτικές είναι και οι ονομασίες τοξότης (σε σλαβικές γλώσσες της Κεντρικής Ευρώπης), αγγελιοφόρος, δρομέας, (γερμανικά: Läufer, σκανδιναβικό Lopar) και φυσικά η δική μας, αξιωματικός.

Μια άλλη «οικογένεια» ονομασιών είναι θρησκευτική: Στα αγγλικά θέλουν τον αξιωματικό επίσκοπο (bishop) και αυτή η μίτρα του αγγλικανού επισκόπου είναι η σχισμή στους στυλιστικούς αξιωματικούς της σημερινής σκακιέρας.

Οι Γάλλοι, πάλι, βλέπουν στη σχισμή στην κορυφή του αξιωματικού το καπέλο ενός γελωτοποιού, ενός «τρελού» (fou) –λέξη που επίσης χρησιμοποιούμε ακόμη και στην Ελλάδα (και ως «φου»).

Υπάρχουν και άλλοι ενδιαφέροντες όροι της σκακιστικής ορολογίας που συνδέονται με τους αξιωματικούς του σκακιού: Καλός είναι ο αξιωματικός που δεν μπερδεύονται στα πόδια του φίλια πιόνια μπλοκαρισμένα σε τετράγωνα ομόχρωμα με τη διαγώνια όπου κινείται, κακός είναι ο αξιωματικός  που έχει αυτό το πρόβλημα. Η εξέλιξη του πολύ συνηθισμένου φινάλε ίππου εναντίον αξιωματικού (με πιόνια) εξαρτάται συχνά από το αν ο αξιωματικός είναι κακός ή καλός (και από την πτέρυγα ή τις πτέρυγες όπου βρίσκονται τα πιόνια).

Λάθος είναι ο αξιωματικός που δεν μπορεί να πατήσει στο τετράγωνο προαγωγής του φίλιου γωνιακού πιονιού, επειδή στην περίπτωση αυτή οι αμυντικές δυνατότητες εναντίον του γωνιακού πιονιού παραμένουν σχεδόν ανεπηρέαστες από την παρουσία του αξιωματικού.

Ακόμη, λέμε τους αξιωματικούς που κινούνται σε διαγώνιες με λευκά τετράγωνα λευκοτετράγωνους και τους αντίστοιχους στις μαύρες διαγώνιες μαυροτετράγωνους. Η ορολογία αυτή προέρχεται αρχικά μάλλον από τα γερμανικά, αλλά τη συναντάμε και στα ρώσικα, και στα αγγλικά. Όταν ο ένας παίκτης έχει μείνει μόνο με τον λευκοτετράγωνο αξιωματικό και ο άλλος μόνο με τον μαυροτετράγωνο, λέμε ότι στη σκαιέρα υπάρχουν ετερόχρωμοι αξιωματικοί –και αυτός ο πολύ κακός όρος (αφού έτσι και οι αλλιώς οι αντίπαλοι αξιωματικοί είναι ο ένας λευκός κι ο άλλος μαύρος, άρα εξ ορισμού «ετερόχρωμοι») σημαίνει ότι υπάρχουν αξιωματικοί που κινούνται σε διαφορετικού χρώματος διαγώνιες. Οι ετερόχρωμοι αξιωματικοί είναι πολύ σημαντικό στρατηγικό στοιχείο στο σκάκι, αφού στο μέσο της παρτίδας η παρουσία τους (σε συνδυασμό με βαριά κομμάτια) ευνοεί όποιον έχει την πρωτοβουλία των κινήσεων, ενώ στο φινάλε είναι ισχυρός παράγων εξισορρόπησης και τελικής ισοπαλίας. Το ζεύγος πάλι των αξιωματικών, όταν μείνει στα χέρια ενός μόνο από τους παίκτες, είναι ισχυρό στρατηγικό στοιχείο υπεροχής, πολύ περισσότερο όταν αντιμετωπίζει δύο ίππους. Να μην ξεχάσουμε επίσης ότι ο αξιωματικός μπορεί να αναπτυχθεί και σε φιανκέτο (δηλαδή από την πτέρυγα, όχι από το κέντρο της σκακιέρας). Τέλος, διαφορά είναι η ανταλλαγή αξιωματικού για (τον ισχυρότερο) πύργο. Κέρδος διαφοράς είναι η υλική υπεροχή πύργου εναντίον ελαφρού κομματιού (αξιωματικού ή ίππου) , μικρή διαφορά λέγεται καμιά φορά η υπεροχή του αξιωματικού εναντίον ίππου.

Ο συγκριτικά ισχυρότερος από τους δύο αξιωματικούς είναι για κάθε παίκτη, ο αξιωματικός του βασιλιά του (ο λευκός λευκοτετράγωνος και ο μαύρος μαυροτετράγωνος, αντίστοιχα). Αυτό επειδή μπορεί να επιτεθεί σε αντίστοιχου χρώματος αδύνατα τετράγωνα γύρω από τον αντίπαλο βασιλιά.

Εδώ θα ήθελα όμως να αναφέρω  (και αυτή ήταν η πραγματική αιτία γι’ αυτό το σύντομο άρθρο), ότι στα ελληνικά είχαμε παλιότερα πολύ καλύτερους όρους για να περιγράψουμε την κίνηση των αξιωματικών. Στο ΜΑΤ του Σπύρου Μπίκου διαβάζουμε συχνά σε τεύχη από τη δεκαετία του 1950 για λευκοπόρους και μελανοπόρους (μαυροπόρους, θα προτιμούσαμε μάλλον σήμερα) αξιωματικούς, όροι που μου φαίνονται σημαντικά καλύτεροι από τους αντίστοιχους -τετράγωνους. Το καλύτερο είναι όμως ότι οι αξιωματικοί που κινούνται σε τετράγωνα διαφορετικού χρώματος είναι ετεροπόροι, οπότε οι ετερόχρωμοι αξιωματικοί (του λευκού και του μαύρου) μπορεί να είναι άλλοτε ετεροπόροι και άλλοτε ομοιοπόροι.

Γιατί χάθηκε αυτή η τόσο πιο ακριβής και πιο κομψή διατύπωση; Μάλλον θα πρέπει να αναζητήσουμε τα αίτια στην πρακτική εξαφάνιση της ελληνικής βιβλιογραφίας στα μέσα της δεκαετίας του 1960 και στην εκπαίδευση μιας νέας γενιάς σκακιστών με τους «νέους» όρους, τους μεταφρασμένους από την ξένη βιβλιογραφία…

Advertisements

21 Ιουλίου, 2009 - Posted by | ΣΚΑΚΙ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ, ΣΚΑΚΙΣΤΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ | , , ,

5 Σχόλια »

  1. Αγαπητέ παλιέ συναθλητή, πολύ καλό άρθρο, αν και δεν συμμερίζομαι τον ενθουσιασμό για τους όρους «λευκοπόροι» και «μελανοπόροι». Νομίζω ότι χάθηκαν επειδή ποτέ δεν τους χρησιμοποίησε κανείς στον προφορικό λόγο και επειδή εύκολα μπερδεύεται το -πόρος με το -φόρος.

    Άσχετο ίσως, παρά την επιμονή της (ισχνής άλλωστε) ελληνικής βιβλιογραφίας σε εξελληνισμό των όρων, η εντύπωσή μου είναι ότι και οι παλιότερες γενιές σκακιστών (είτε σε συλλόγους, είτε ισχυροί του καφενείου) χρησιμοποιούσαν αφειδώς ξένους όρους. Μεταξύ άλλων, το ζ’αντούμπ, που δεν ξέρω αν λέγεται ακόμα.

    Σχόλιο από sarant | 22 Ιουλίου, 2009

  2. Νίκο, ευχαριστώ. Και βέβαια λέγεται το «ζαντούμπ» (μια λέξη πια…) και έχει αρχίσει να δημιουργεί και παράγωγα όπως ζαντουμπίαση και ζαντουμπίτιδα, κύριος Ζαντούμπ (για γνωστούς «ανακλησάκηδες»).

    Περισσότερο από την πολύ λογική εξήγηση που δίνεις για τη σύγχυση με το -φόρο, τα «λευκοπόρος» και «μαυροπόρος» κ.ο.κ. ίσως δεν άντεξαν και σε πειράγματα του τύπου «λευκοπόρο-οδοιπόρο θα στον κάνω τώρα εγώ το φου σου» ή «σιγά τους ετεροπόρους και τους αεροπόρους». Όμως αυτός που πρωτοχρησιμοποίησε τους «ετερόχρωμους» αξιωματικούς, θα μπορούσε τουλάχιστον να τους έχει πει «ετεροτετράγωνους» να κάνουμε σήμερα με μεγαλύτερη ακρίβεια τη δουλειά μας… 🙂

    Σχόλιο από dokiskaki | 22 Ιουλίου, 2009

  3. Στην ορολογία του Καλλιτεχνικού σκακιού έχουμε δρομείς που κινούνται σε ευθείες αλλά σταματούν σε εμπόδια (ο Αξιωματικός είναι διαγώνιος δρομέας και ο Πύργος ορθογώνιος δρομέας), έχουμε άλτες που πηδάνε πάνω από οτιδήποτε (όπως είναι ο Ίππος) και εμποδιστές (δεν υπάρχουν στο Αγωνιστικό σκάκι) που χρειάζονται οπωσδήποτε ένα εμπόδιο για να το υπερπηδήσουν και να δράσουν από πίσω του.
    Καλή είναι η ακριβολογία (μου αρέσει!), αλλά παραδέχομαι ότι αν σχηματίσουμε μια έκφραση όπως [εκ προαγωγής ετεροπόροι διαγώνιοι δρομείς], θα σκάσουμε από τα γέλια και εμείς οι ίδιοι.

    Σχόλιο από Manolas Emmanuel | 22 Ιουλίου, 2009

  4. Τάκη, το «ανόμοιοι» δεν σου κάνει;

    ΥΓ. «Εμποδιστές» υπάρχουν στο κινέζικο.

    Σχόλιο από Μπουκανιέρος | 26 Ιουλίου, 2009

  5. Μπουκαν, με παρέσυραν βέβαια οι οδοιπόροι και οι τετράγωνοι… Φυσικά και «ανόμοιοι» αξιωματικοί αντί για «ετερόχρωμοι».

    Σχόλιο από dokiskaki | 26 Ιουλίου, 2009


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: