ελληνικά, σκακιστικά, πολιτικά

αναλύσεις και συζητήσεις

Σκακιστικά ελληνικά

Είναι γνωστό (τουλάχιστον μεταξύ των ειδικών) ότι η έκδοση σκακιστικών βιβλίων στα ελληνικά δεν προσφέρει άμεση και σημαντική απόδοση. Στην καλύτερη περίπτωση, αποτελεί μια μακροπρόθεσμη επένδυση. Είναι ευτύχημα λοιπόν για τον ελληνικό σκακιστικό λόγο που ήρθε το διαδίκτυο και οι εκδοτικές δυνατότητες του Web 2.0. Έτσι έχουμε πια σήμερα πολλά σκακιστικά ιστολόγια και, νομοτελειακά, έχει έρθει και η ώρα να αρχίσει η λεξικογράφηση του σκακιστικού λόγου.

Το ιστολόγιο Καλλιτεχνικό σκάκι του αγαπητού Αλκίνοου φιλοξενεί από τις πρώτες κιόλας αναρτήσεις του την ελληνική ορολογία προβληματιστών. Είναι μια ανάρτηση που ενημερώνεται τακτικά και είναι χρήσιμη ακόμη και στους «κοινούς» σκακιστές που δεν καταλαβαίνουν τίποτε από το καλλιτεχνικό σκάκι, από εκφωνήσεις και από τρύπια, από ακρίδες και καβαλάρηδες της νύχτας, από διατομές Πλαχούτα και θέματα Μπρίστολ. Είναι συναρπαστικό και μόνο να ξεφυλλίζεις τον κατάλογο αυτών των λημμάτων, που ανοίγει ένα παράθυρο προς έναν άγνωστο στο πλατύ κοινό και αδικημένο σκακιστικό μικρόκοσμο.

Το σκακιστικό ιστολόγιο του Γάτου του Σρέντινγκερ είναι το ιστολόγιο αναφοράς στα σκακιστικά δρώμενα –μία επίζηλη θέση, επάξια κερδισμένη, με πολλή δουλειά και μπόλικο μεράκι. Ξεχώρισα δύο ενδιαφέρουσες λεξικογραφικές αναρτήσεις, μια παλιότερη, με το γλωσσάρι της σκακιστικής αργκό, με άλλα λόγια, ορολογία της παρέας, νεολογισμούς και λεξιπλασίες, που σπάνια θα βρει κανείς τυπωμένους σε «σοβαρά» κείμενα, σε μια συζήτηση όπου έχουν συνεισφέρει πολλοί και εξαίρετοι γλωσσοπλάστες σκακιστές, και μία πρόσφατη, με το δομημένο ρωσοελληνικό λεξικό σκακιστικών όρων. Το λεξικό αυτό είναι μια σπουδαία δουλειά του ιστοδιαβάτη που υπογράφει ως Σαλβαδόρ Ρόζανωφ aka Τριαντάφυλλος Σωτηρίου (και, ως γνωστόν, πρόκειται για τον και εδώ φίλτατο επισκέπτη Καλοπροαίρετο). Διαβάστε το άρθρο και κατεβάστε το λεξικό, οπωσδήποτε.

Η Λεξιλογία (στην εικόνα) καταρχήν δεν είναι ιστολόγιο. Είναι γλωσσικό και μεταφραστικό φόρουμ. Όμως κι εδώ συχνάζουν αρκετοί σκακιστές, και πρόσφατα δημοσιεύτηκε εδώ ένα αγγλοελληνικό γλωσσάρι, μετάφραση από αντίστοιχο γλωσσάρι της αγγλικής Wikipedia. Το γλωσσάρι επεκτείνεται και διορθώνεται με συζητήσεις που γίνονται στην ανάρτηση Σκακιστική ορολογία, και στις οποίες μπορεί να συμμετάσχει ελεύθερα όποιος ενδιαφέρεται, αφού αφιερώσει πρώτα μισό λεπτό να εγγραφεί (είναι δωρεάν) στο φόρουμ.

Ο Παγκόσμιος Ιστός είναι τεράστιος και ακόμη και ο ελληνικός σκακιστικός Ιστός έχει μεγαλώσει πια τόσο πολύ που δεν είναι εύκολη η παρακολούθηση των πάντων. Γι’ αυτό, θα παρακαλέσω τελειώνοντας όποιον εντοπίζει ανάλογες προσπάθειες, να αφήνει ένα σχόλιο εδώ ώστε να είναι πιο εύκολη η προβολή των προσπαθειών αυτών, αλλά και η αλληλενημέρωσή μας.

20 Ιουλίου, 2010 Posted by | ΙΣΤΟΤΟΠΟΙ, ΣΚΑΚΙ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ, ΣΚΑΚΙΣΤΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ | 1 σχόλιο

Στιγμές μελαγχολίας κι ένα μικρό καλούδι

Σαν σήμερα, 1η του Οκτώβρη πριν από 29 χρόνια, έφυγε οριστικά ο πατέρας μου Λάζαρος Δρεπανιώτης, πρόεδρος τότε της Ελληνικής Σκακιστικής Ομοσπονδίας (και του Σκακιστικού Ομίλου Καλλιθέας). Όσοι έζησαν τη σύντομη θητεία του στην ΕΣΟ παραδέχονται ακόμη και σήμερα ότι ήταν μια εποχή ανάτασης, που έμεινε στη μέση αλλά πρόλαβε να βάλει τα θεμέλια για πολλά από τα ξεπετάγματα της επόμενης σκακιστικής δεκαετίας.

Τέτοιες μέρες επίσης πριν από 35 χρόνια (δεν θυμάμαι πια πότε ακριβώς), φρέσκος φοιτητής στο ΕΜΠ, γράφτηκα στο ΣΟ Καλλιθέας. Ο τότε αρμόδιος (μακαρίτης κι αυτός από παλιά) μου είπε όταν έμαθε ότι περνούσα τακτικά από το εντευκτήριο της ΕΣΟ (τότε στην Ακαδημίας): «Δεν κοιτάς να βρεις να φέρεις από εκεί δυο άσπρα κι ένα μαύρο αλογάκι να συμπληρώσουμε ένα σετ που μας έχει χαλάσει;» Ήταν η εποχή που στα εσωτερικά τουρνουά παίζαμε με χρονόμετρα που δούλευαν μόνο από τη μια μεριά (να μη χαλάσουμε τα καλά των διασυλλογικών) και όταν έφτανε η πίεση χρόνου έβγαινε ένα από τα «καλά», ο υπεύθυνος αντέγραφε εκεί το σωστό χρόνο από τη μεριά που λειτουργούσε και υπολόγιζε με το ρολόι του χεριού του το σωστό και για την άλλη…

Ελπίζω να μου συγχωρήσετε λοιπόν την κακοκεφιά —πολύ περισσότερο που πέρασε ένας (αδιάφορος για μένα) μήνας εντατικής παραγοντικής δραστηριότητας (προϋπολογισμός και Γενική Συνέλευση στην ΕΣΟ, αγωνιστικό πρόγραμμα στην ΕΣΣΝΑ) που, επιτρέψτε μου, μου θυμίζουν πια «μία από τα ίδια». Μικρές ή ασήμαντες αλλαγές, αδυναμία να κάνουμε πιο πολλά, καβγάδες χωρίς λόγο, ένα κουραστικό και ατέλειωτο deja vu.

Το μικρό καλούδι

ilios-logoΓια να αλλάξουμε διάθεση λοιπόν, θα ήθελα να σας προσφέρω σήμερα ένα πραγματικό καλούδι που ξαναβρέθηκε στα χέρια μου. Το λήμμα ζατρίκιον από το περιοδικό-εγκυκλοπαίδεια «Ήλιος», στις σελίδες 675-681 του 8ου τόμου. Το λήμμα είναι γραμμένο από μια θρυλική προσωπικότητα, το Σταύρο Ιατρίδη. Πατήστε εδώ για να το διαβάσετε σε μορφή pdf.

Το λήμμα είναι γραμμένο το αργότερο το 1950 (υπάρχει αναφορά στην Ολυμπιάδα του Ντουμπρόβνικ). Το άρθρο είναι πραγματικό σεντούκι με ενδιαφέρουσες πληροφορίες:

  • Για την ετυμολογία και την καταγωγή του σκακιού (λίγο από σαντρίκιον-ζατρίκιον αλλά και σαντράτσι «ως λέγεται νυν εν Ηπείρω το ζατρίκιον», μέχρι το παραμύθι με το βραχμάνο Σίσσα και τό ρύζι του), στην αρχή του άρθρου.
  • Για τους πρώτους επίσημους Κανόνες του Σκακιού, όπως είχαν εγκριθεί από το 6° συνέδριο της FIDE, στη Βενετία το 1929. Από το (ολοφάνερα σχολιασμένο από τον Ιατρίδη) κείμενο των Κανόνων (σελ. 675-678) μαθαίνουμε ένα σωρό πράγματα:
    • ότι το σκάκι «δεν είναι τυχηρόν παίγνιον» (άρθρο 1.1)
    • ότι τον ίππο τότε τον έλεγαν ακόμη Ιππέα (άρθρο 3)
    • ότι για τη σημείωση των κινήσεων, «επειδή ο βασιλεύς και η βασίλισσα έχουν εις την ελληνική γλώσσαν το αυτό αρχικόν γράμμα, προστίθεται συνήθως εις το αρχικόν γράμμα του βασιλέως το τελικόν ς προς διάκρισιν όπως γίνεται εις άλλας γλώσσας εις παρομοίας περιπτώσεις. Τινές εν τούτοις προς ευκολίαν εις την τυπογραφίαν  και κατά την αναγραφήν των κινήσεων αντί του Βς παραδέχονται το κεφαλαίον γράμμα Ρ, αρχικόν της λέξεως Ρήγας = Βασιλεύς» (υποσημ. σελ. 676 αριστερά)
    • ότι το σαχ το έλεγαν ακόμη, αλά γαλλικά, εσέκ και το ροκέ το έλεγαν ροκ (άρθρα 5 και 6)
    • ότι ο διαιτητής λεγόταν επίσης και  διευθυντής αγωνίσματος (άρθρο 14 κ.επ.)
    • ότι ο χρόνος σκέψης ήταν 30 κινήσεις στο πρώτο δίωρο και ανάλογα στη συνέχεια (άρθρο 20)
    • ότι εκτός από τους κανόνες για τη διακοπή της παρτίδας (άρθρο 21) —που αν και δεν υπάρχουν πια εδώ και χρόνια στο σημερινό σώμα των Κανόνων, είναι χρήσιμοι για το διαιτητή ακόμη και σήμερα για να αντιμετωπίσει μια έκτακτη περίπτωση, υπήρχαν και κανόνες για παρτίδες με χάριν (άρθρο 22), δηλαδή παρτίδες όπου ο ισχυρός αντίπαλος δίνει διάφορα πλεονεκτήματα (κίνηση, υλικό) στον αντίπαλο για να είναι κάποως πιο ισορροπημένη και ενδιαφέρουσα η παρτίδα ανάμεσά τους
    • ότι τα τυχόν προβλήματα μπορούσαν να λυθούν και από μη ενδιαφερόμενο (μη εμπλεκόμενο, θα λέγαμε σήμερα) θεατή (άρθρο 24).
  • Για τις εισαγωγικές γνώσεις περί ανοιγμάτων και περί καλλιτεχνικού σκακιού
  • Για τα διάφορα αξιοπερίεργα (ανάμεσα στα οποία, με φωτογραφία, και το σκακιστικό χωριό Στρέμπεκ στη Γερμανία) και τέλος
  • Για την τελευταία παράγραφο του άρθρου, με τη σύντομη αναφορά στα τότε τρέχοντα για το ελληνικό σκάκι (σελ 681 πάνω).

1 Οκτωβρίου, 2009 Posted by | ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ, ΠΡΙΝ ΠΕΝΗΝΤΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΣΚΑΚΙΣΤΙΚΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ, ΣΚΑΚΙΣΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ, ΣΚΑΚΙΣΤΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ | , , | 7 Σχόλια

Μια χαμένη γλωσσική ευκαιρία

2bish

Ιταλοί αλφιέρι, παραδοσιακοί σημαιοφόροι

Ότι η ονομασία του σκακιστικού αξιωματικού στις διάφορες γλώσσες έχει τρεις-τέσσερις διαφορετικές καταγωγές, είναι λίγο-πολύ γνωστό. Η μία, που προέρχεται από τον αραβικό φιλ, τον (πολεμικό) ελέφαντα, έδωσε το ισπανικό αλφίλ, το ιταλικό αλφιέρε (και το ρωσικό σλον, που θα πει επίσης ελέφαντας).  Για περισσότερα όμως σχετικά με αυτή την πορεία της λέξης, αξίζει να κάνετε μια βόλτα στο ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, εδώ.

Στρατιωτικές είναι και οι ονομασίες τοξότης (σε σλαβικές γλώσσες της Κεντρικής Ευρώπης), αγγελιοφόρος, δρομέας, (γερμανικά: Läufer, σκανδιναβικό Lopar) και φυσικά η δική μας, αξιωματικός.

Μια άλλη «οικογένεια» ονομασιών είναι θρησκευτική: Στα αγγλικά θέλουν τον αξιωματικό επίσκοπο (bishop) και αυτή η μίτρα του αγγλικανού επισκόπου είναι η σχισμή στους στυλιστικούς αξιωματικούς της σημερινής σκακιέρας.

Οι Γάλλοι, πάλι, βλέπουν στη σχισμή στην κορυφή του αξιωματικού το καπέλο ενός γελωτοποιού, ενός «τρελού» (fou) –λέξη που επίσης χρησιμοποιούμε ακόμη και στην Ελλάδα (και ως «φου»).

Υπάρχουν και άλλοι ενδιαφέροντες όροι της σκακιστικής ορολογίας που συνδέονται με τους αξιωματικούς του σκακιού: Καλός είναι ο αξιωματικός που δεν μπερδεύονται στα πόδια του φίλια πιόνια μπλοκαρισμένα σε τετράγωνα ομόχρωμα με τη διαγώνια όπου κινείται, κακός είναι ο αξιωματικός  που έχει αυτό το πρόβλημα. Η εξέλιξη του πολύ συνηθισμένου φινάλε ίππου εναντίον αξιωματικού (με πιόνια) εξαρτάται συχνά από το αν ο αξιωματικός είναι κακός ή καλός (και από την πτέρυγα ή τις πτέρυγες όπου βρίσκονται τα πιόνια).

Πατήστε εδώ για τη συνέχεια

21 Ιουλίου, 2009 Posted by | ΣΚΑΚΙ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ, ΣΚΑΚΙΣΤΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ | , , , | 5 Σχόλια

Σε ποιον κάνει καλό το μπλοκάρισμα;

NimzoSalweΣύμφωνα με τη Σκακιστική Εγκυκλοπαίδεια (σελ. 377) του Χρήστου Κεφαλή, Kέδρος 2008:

μπλοκάρισμα είναι ο μηχανικός περιορισμός της κινητικότητας των εχθρικών πεσσών. Σχεδόν πάντα αναφέρεται στα πιόνια και πραγματοποιείται με την τοποθέτηση ενός κομματιού στα τετράγωνα αμέσως μπροστά τους. Τον όρο εισήγαγε ο Νίμτσοβιτς, που ανέλυσε το θέμα στο βιβλίο του die Blockade (1925). O όρος χρησιμοποιείται ακόμη όταν δύο πιόνια σταματούν το ένα το άλλο και για θέσεις όπου τα πιόνια δεν έχουν κινητικότητα.

Συνηθέστερα μπλοκάρονται τα ελεύθερα πιόνια του αντιπάλου, ώστε να ακινητοποιηθούν και να γίνουν ακίνδυνα. Ακόμη, μπορεί να μπλοκαριστεί ομάδα πιονιών όπως στη Γαλλική άμυνα τα πιόνια d5 και e6 των μαύρων, όταν τα τετράγωνα εμπρός τους καταληφθούν από αντίπαλα κομμάτια. Πιο κατάλληλο κομμάτι γι’ αυτό το ρόλο θεωρείται ο ίππος, επειδή μπορεί να εκπληρώνει ταυτόχρονα τις άλλες λειτουργίες του.

Το μπλοκάρισμα είναι αποτελεσματικό όταν το κομμάτι που μπλοκάρει μπορεί να διατηρηθεί στη θέση του, ενώ η αντίπαλη πλευρά προσπαθεί με κάθε τρόπο να το εκδιώξει.

Η νίκη του Νίμτσοβιτς με τα λευκά επί του Σάλβε στο τουρνουά του Κάρλσμπαντ (σήμερα Κάρλοβι Βάρι) το 1911 θεωρείται η κλασική παρτίδα όπου ο εμπνευστής της επέδειξε για πρώτη φορά την κεντρική ιδέα και τη λειτουργία του μπλοκαρίσματος, σε συνδυασμό με μια άλλη καινούργια στρατηγική ιδέα, την «υπερπροστασία». (Στο διάγραμμα, από τον ιστότοπο chessgames.com, η θέση πριν από το 17.Ιe5).

Όλα αυτά είναι λίγο-πολύ γνωστά και δείχνουν ότι το μπλοκάρισμα είναι ένας μηχανισμός που ενισχύει τις θέσεις του ισχυρότερου. Καλό γι’ αυτόν που επιβάλλει το μπλοκάρισμα, κακό γι’ αυτόν που το υφίσταται. Όμως… πώς πρέπει να λέμε στα ελληνικά το αποτέλεσμα της ενέργειας του μπλοκαρίσματος;

Αν και υπάρχει ο όρος «αποκλεισμός» που αποδίδει από παλιά στα ελληνικά (κυρίως) το ναυτικό αποκλεισμό (αγγλικά: blockade), έχω την αίσθηση ότι ο Νίμτσοβιτς δεν είχε ακριβώς αυτό κατά νου όταν μετέφερε τον όρο στη σκακιέρα. Παρεμπιπτόντως, είναι ενδιαφέρον ότι μερικοί από τους πιο σημαντικούς ναυτικούς αποκλεισμούς που αναφέρονται στο σχετικό άρθρο της αγγλικής Wikipedia αφορούν σημαντικές στιγμές της ελληνικής ιστορίας, ναυτικής (και όχι μόνο).

Επειδή ακριβώς δεν πρόκειται (συνήθως!) για γενικό αποκλεισμό στη σκακιέρα, αλλά μάλλον για τοπική αδρανοποίηση του αντίπαλου, ο Στράτος Γρίβας προσπαθεί να καθιερώσει από τα βιβλία και τα γραπτά του έναν ελληνικό όρο, τη σταθεροποίηση, και να εξοβελίσει εντελώς οτιδήποτε έχει σχέση με μπλόκο. Μου φαίνεται όμως ότι αυτός ο όρος δεν είναι απολύτως κατάλληλος, επειδή αφενός είναι πολύ γενικός και αφετέρου είναι …μάλλον θετικός (στη φράση «του σταθεροποίησα τη θέση» π.χ. δεν μου μοιάζει να έκανα και τίποτα κακό στον αντίπαλο).

Από την άλλη, θαρρώ ότι το μπλόκο έχει κερδίσει πια το δικαίωμα να το θεωρούμε εντελώς ελληνική λέξη, «καθαγιασμένη» θα μπορούσε ίσως να πει κάποιος και από μπλόκα όπως της Κοκκινιάς. Γι’ αυτό, στα σκακιστικά βιβλία που επιμελούμαι πρότεινα και χρησιμοποίησα μερικές φορές τον όρο μπλοκάδα. Ο παίκτης μπλοκάρει τον αντίπαλο, που παθαίνει ή βρίσκεται σε μπλοκάδα. Τι είναι η μπλοκάδα; Κάτι κακό, όπου…(η συνέχεια στην αρχή του άρθρου).

Θα με ενδιέφερε όμως ποια είναι η δική σας γνώμη ως σκακιστών και αναγνωστών. Και… μη βιάζεστε, δεν τελειώσαμε: Πώς θα πούμε αυτόν που μπλοκάρει (δεν μας κάνει μάλλον ο «μπλοκέρ» ή «μπλοκαδόρος» από το βόλεϊ, επειδή η δουλειά εκείνη έχει μάλλον διαφορετική, αντεπιθετική λογική) –και πώς θα πούμε το θύμα της σταθεροποίησης, μπλοκάδας, ή ό,τι άλλο προτείνετε;

17 Ιουνίου, 2009 Posted by | ΣΚΑΚΙ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ, ΣΚΑΚΙΣΤΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ | , , , , , , , , , | 14 Σχόλια