ελληνικά, σκακιστικά, πολιτικά

αναλύσεις και συζητήσεις

Ζατρίκιον είναι…

Από όσα γνωρίζουμε, το παλιότερο σκακιστικό βιβλίο στα ελληνικά είναι το Εγχειρίδιον ζατρικίου του Λέοντος Ολιβιέ, που εκδόθηκε το 1894 από την Εστία.

Στο γλωσσικό και μεταφραστικό φόρουμ Λεξιλογία παρουσιάστηκε το παλαιότερο εκτενές κείμενο για το σκάκι στα ελληνικά. Πρόκειται για το τρισέλιδο λήμμα Ζατρίκιον στο Λεξικό εγκυκλοπαιδείας, το οποίο εκδόθηκε το 1863 στη Σμύρνη σε μετάφραση Π. Γερακάκη από τα γαλλικά (αριστερά η πρώτη σελίδα του λήμματος).

Το άρθρο της Λεξιλογίας επικεντρώνεται κυρίως σε γλωσσικές παρατηρήσεις για το κείμενο, που αποτελείται από σκακιστικές ιστορίες για το γενικότερο κοινό, χωρίς κάτι το άγνωστο για τους σκακιστές. Μπορείτε να διαβάσετε όλο το κείμενο του λήμματος σε αρχείο pdf και από εδώ.

25 Οκτωβρίου, 2010 Posted by | ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ, ΣΚΑΚΙ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ | 3 Σχόλια

Σκακιστικά ελληνικά

Είναι γνωστό (τουλάχιστον μεταξύ των ειδικών) ότι η έκδοση σκακιστικών βιβλίων στα ελληνικά δεν προσφέρει άμεση και σημαντική απόδοση. Στην καλύτερη περίπτωση, αποτελεί μια μακροπρόθεσμη επένδυση. Είναι ευτύχημα λοιπόν για τον ελληνικό σκακιστικό λόγο που ήρθε το διαδίκτυο και οι εκδοτικές δυνατότητες του Web 2.0. Έτσι έχουμε πια σήμερα πολλά σκακιστικά ιστολόγια και, νομοτελειακά, έχει έρθει και η ώρα να αρχίσει η λεξικογράφηση του σκακιστικού λόγου.

Το ιστολόγιο Καλλιτεχνικό σκάκι του αγαπητού Αλκίνοου φιλοξενεί από τις πρώτες κιόλας αναρτήσεις του την ελληνική ορολογία προβληματιστών. Είναι μια ανάρτηση που ενημερώνεται τακτικά και είναι χρήσιμη ακόμη και στους «κοινούς» σκακιστές που δεν καταλαβαίνουν τίποτε από το καλλιτεχνικό σκάκι, από εκφωνήσεις και από τρύπια, από ακρίδες και καβαλάρηδες της νύχτας, από διατομές Πλαχούτα και θέματα Μπρίστολ. Είναι συναρπαστικό και μόνο να ξεφυλλίζεις τον κατάλογο αυτών των λημμάτων, που ανοίγει ένα παράθυρο προς έναν άγνωστο στο πλατύ κοινό και αδικημένο σκακιστικό μικρόκοσμο.

Το σκακιστικό ιστολόγιο του Γάτου του Σρέντινγκερ είναι το ιστολόγιο αναφοράς στα σκακιστικά δρώμενα –μία επίζηλη θέση, επάξια κερδισμένη, με πολλή δουλειά και μπόλικο μεράκι. Ξεχώρισα δύο ενδιαφέρουσες λεξικογραφικές αναρτήσεις, μια παλιότερη, με το γλωσσάρι της σκακιστικής αργκό, με άλλα λόγια, ορολογία της παρέας, νεολογισμούς και λεξιπλασίες, που σπάνια θα βρει κανείς τυπωμένους σε «σοβαρά» κείμενα, σε μια συζήτηση όπου έχουν συνεισφέρει πολλοί και εξαίρετοι γλωσσοπλάστες σκακιστές, και μία πρόσφατη, με το δομημένο ρωσοελληνικό λεξικό σκακιστικών όρων. Το λεξικό αυτό είναι μια σπουδαία δουλειά του ιστοδιαβάτη που υπογράφει ως Σαλβαδόρ Ρόζανωφ aka Τριαντάφυλλος Σωτηρίου (και, ως γνωστόν, πρόκειται για τον και εδώ φίλτατο επισκέπτη Καλοπροαίρετο). Διαβάστε το άρθρο και κατεβάστε το λεξικό, οπωσδήποτε.

Η Λεξιλογία (στην εικόνα) καταρχήν δεν είναι ιστολόγιο. Είναι γλωσσικό και μεταφραστικό φόρουμ. Όμως κι εδώ συχνάζουν αρκετοί σκακιστές, και πρόσφατα δημοσιεύτηκε εδώ ένα αγγλοελληνικό γλωσσάρι, μετάφραση από αντίστοιχο γλωσσάρι της αγγλικής Wikipedia. Το γλωσσάρι επεκτείνεται και διορθώνεται με συζητήσεις που γίνονται στην ανάρτηση Σκακιστική ορολογία, και στις οποίες μπορεί να συμμετάσχει ελεύθερα όποιος ενδιαφέρεται, αφού αφιερώσει πρώτα μισό λεπτό να εγγραφεί (είναι δωρεάν) στο φόρουμ.

Ο Παγκόσμιος Ιστός είναι τεράστιος και ακόμη και ο ελληνικός σκακιστικός Ιστός έχει μεγαλώσει πια τόσο πολύ που δεν είναι εύκολη η παρακολούθηση των πάντων. Γι’ αυτό, θα παρακαλέσω τελειώνοντας όποιον εντοπίζει ανάλογες προσπάθειες, να αφήνει ένα σχόλιο εδώ ώστε να είναι πιο εύκολη η προβολή των προσπαθειών αυτών, αλλά και η αλληλενημέρωσή μας.

20 Ιουλίου, 2010 Posted by | ΙΣΤΟΤΟΠΟΙ, ΣΚΑΚΙ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ, ΣΚΑΚΙΣΤΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ | 1 σχόλιο

Λέξεις και ιστορίες

Σας έχω παραπέμψει και άλλες φορές στο γλωσσικό ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία, ιδιαίτερα κάθε φορά που ο παλιός σκακιστής και φίλος έβρισκε την ευκαιρία, μέσα στα ταξίδια της ιστορίας λιγότερο ή περισσότερο γνωστών λέξεων και φράσεων,  να ερευνήσει ή να αναφερθεί και σε κάτι το σκακιστικό.

Οι επιλεγμένες ιστορίες τριάντα (συν μίας) από αυτές τις λέξεις παρουσιάστηκαν αυτές τις ημέρες και στη χάρτινη μορφή τους. Στο βιβλίο πια, Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία, από τις «Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου», θα βρείτε απαντήσεις σε απορίες όπως:

Ποια σχέση έχουν οι κάλπες με τους κάλπικους παράδες;
Ποια σχέση έχουν οι παρόλες με το Κοινοβούλιο και η δραχμή με το δράμι;
Γιατί το λευκό χρώμα ονομάστηκε άσπρο;
Τι είναι η μπούρμπερη και γιατί πηγαίνει μαζί με τη στάχτη;

Και φυσικά, θα βρείτε και πάλι τις εμβόλιμες σκακιστικές αναφορές του Νίκου, όχι μόνο (που φαίνεται πιο εύκολο) όταν ασχολείται με την ερώτηση:

Ποια είναι η ελληνική ρίζα της λέξης «τουρνουά»;

αλλά και όταν αναρωτιέται αν

Το φίλντισι είναι το ίδιο με το σεντέφι;

Για αναλυτικότερη παρουσίαση του βιβλίου, πατήστε στην εικόνα του εξωφύλλου.

13 Δεκεμβρίου, 2009 Posted by | ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ, ΙΣΤΟΤΟΠΟΙ, ΣΚΑΚΙ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ | , | Σχολιάστε

Μια χαμένη γλωσσική ευκαιρία

2bish

Ιταλοί αλφιέρι, παραδοσιακοί σημαιοφόροι

Ότι η ονομασία του σκακιστικού αξιωματικού στις διάφορες γλώσσες έχει τρεις-τέσσερις διαφορετικές καταγωγές, είναι λίγο-πολύ γνωστό. Η μία, που προέρχεται από τον αραβικό φιλ, τον (πολεμικό) ελέφαντα, έδωσε το ισπανικό αλφίλ, το ιταλικό αλφιέρε (και το ρωσικό σλον, που θα πει επίσης ελέφαντας).  Για περισσότερα όμως σχετικά με αυτή την πορεία της λέξης, αξίζει να κάνετε μια βόλτα στο ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, εδώ.

Στρατιωτικές είναι και οι ονομασίες τοξότης (σε σλαβικές γλώσσες της Κεντρικής Ευρώπης), αγγελιοφόρος, δρομέας, (γερμανικά: Läufer, σκανδιναβικό Lopar) και φυσικά η δική μας, αξιωματικός.

Μια άλλη «οικογένεια» ονομασιών είναι θρησκευτική: Στα αγγλικά θέλουν τον αξιωματικό επίσκοπο (bishop) και αυτή η μίτρα του αγγλικανού επισκόπου είναι η σχισμή στους στυλιστικούς αξιωματικούς της σημερινής σκακιέρας.

Οι Γάλλοι, πάλι, βλέπουν στη σχισμή στην κορυφή του αξιωματικού το καπέλο ενός γελωτοποιού, ενός «τρελού» (fou) –λέξη που επίσης χρησιμοποιούμε ακόμη και στην Ελλάδα (και ως «φου»).

Υπάρχουν και άλλοι ενδιαφέροντες όροι της σκακιστικής ορολογίας που συνδέονται με τους αξιωματικούς του σκακιού: Καλός είναι ο αξιωματικός που δεν μπερδεύονται στα πόδια του φίλια πιόνια μπλοκαρισμένα σε τετράγωνα ομόχρωμα με τη διαγώνια όπου κινείται, κακός είναι ο αξιωματικός  που έχει αυτό το πρόβλημα. Η εξέλιξη του πολύ συνηθισμένου φινάλε ίππου εναντίον αξιωματικού (με πιόνια) εξαρτάται συχνά από το αν ο αξιωματικός είναι κακός ή καλός (και από την πτέρυγα ή τις πτέρυγες όπου βρίσκονται τα πιόνια).

Πατήστε εδώ για τη συνέχεια

21 Ιουλίου, 2009 Posted by | ΣΚΑΚΙ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ, ΣΚΑΚΙΣΤΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ | , , , | 5 Σχόλια

Σε ποιον κάνει καλό το μπλοκάρισμα;

NimzoSalweΣύμφωνα με τη Σκακιστική Εγκυκλοπαίδεια (σελ. 377) του Χρήστου Κεφαλή, Kέδρος 2008:

μπλοκάρισμα είναι ο μηχανικός περιορισμός της κινητικότητας των εχθρικών πεσσών. Σχεδόν πάντα αναφέρεται στα πιόνια και πραγματοποιείται με την τοποθέτηση ενός κομματιού στα τετράγωνα αμέσως μπροστά τους. Τον όρο εισήγαγε ο Νίμτσοβιτς, που ανέλυσε το θέμα στο βιβλίο του die Blockade (1925). O όρος χρησιμοποιείται ακόμη όταν δύο πιόνια σταματούν το ένα το άλλο και για θέσεις όπου τα πιόνια δεν έχουν κινητικότητα.

Συνηθέστερα μπλοκάρονται τα ελεύθερα πιόνια του αντιπάλου, ώστε να ακινητοποιηθούν και να γίνουν ακίνδυνα. Ακόμη, μπορεί να μπλοκαριστεί ομάδα πιονιών όπως στη Γαλλική άμυνα τα πιόνια d5 και e6 των μαύρων, όταν τα τετράγωνα εμπρός τους καταληφθούν από αντίπαλα κομμάτια. Πιο κατάλληλο κομμάτι γι’ αυτό το ρόλο θεωρείται ο ίππος, επειδή μπορεί να εκπληρώνει ταυτόχρονα τις άλλες λειτουργίες του.

Το μπλοκάρισμα είναι αποτελεσματικό όταν το κομμάτι που μπλοκάρει μπορεί να διατηρηθεί στη θέση του, ενώ η αντίπαλη πλευρά προσπαθεί με κάθε τρόπο να το εκδιώξει.

Η νίκη του Νίμτσοβιτς με τα λευκά επί του Σάλβε στο τουρνουά του Κάρλσμπαντ (σήμερα Κάρλοβι Βάρι) το 1911 θεωρείται η κλασική παρτίδα όπου ο εμπνευστής της επέδειξε για πρώτη φορά την κεντρική ιδέα και τη λειτουργία του μπλοκαρίσματος, σε συνδυασμό με μια άλλη καινούργια στρατηγική ιδέα, την «υπερπροστασία». (Στο διάγραμμα, από τον ιστότοπο chessgames.com, η θέση πριν από το 17.Ιe5).

Όλα αυτά είναι λίγο-πολύ γνωστά και δείχνουν ότι το μπλοκάρισμα είναι ένας μηχανισμός που ενισχύει τις θέσεις του ισχυρότερου. Καλό γι’ αυτόν που επιβάλλει το μπλοκάρισμα, κακό γι’ αυτόν που το υφίσταται. Όμως… πώς πρέπει να λέμε στα ελληνικά το αποτέλεσμα της ενέργειας του μπλοκαρίσματος;

Αν και υπάρχει ο όρος «αποκλεισμός» που αποδίδει από παλιά στα ελληνικά (κυρίως) το ναυτικό αποκλεισμό (αγγλικά: blockade), έχω την αίσθηση ότι ο Νίμτσοβιτς δεν είχε ακριβώς αυτό κατά νου όταν μετέφερε τον όρο στη σκακιέρα. Παρεμπιπτόντως, είναι ενδιαφέρον ότι μερικοί από τους πιο σημαντικούς ναυτικούς αποκλεισμούς που αναφέρονται στο σχετικό άρθρο της αγγλικής Wikipedia αφορούν σημαντικές στιγμές της ελληνικής ιστορίας, ναυτικής (και όχι μόνο).

Επειδή ακριβώς δεν πρόκειται (συνήθως!) για γενικό αποκλεισμό στη σκακιέρα, αλλά μάλλον για τοπική αδρανοποίηση του αντίπαλου, ο Στράτος Γρίβας προσπαθεί να καθιερώσει από τα βιβλία και τα γραπτά του έναν ελληνικό όρο, τη σταθεροποίηση, και να εξοβελίσει εντελώς οτιδήποτε έχει σχέση με μπλόκο. Μου φαίνεται όμως ότι αυτός ο όρος δεν είναι απολύτως κατάλληλος, επειδή αφενός είναι πολύ γενικός και αφετέρου είναι …μάλλον θετικός (στη φράση «του σταθεροποίησα τη θέση» π.χ. δεν μου μοιάζει να έκανα και τίποτα κακό στον αντίπαλο).

Από την άλλη, θαρρώ ότι το μπλόκο έχει κερδίσει πια το δικαίωμα να το θεωρούμε εντελώς ελληνική λέξη, «καθαγιασμένη» θα μπορούσε ίσως να πει κάποιος και από μπλόκα όπως της Κοκκινιάς. Γι’ αυτό, στα σκακιστικά βιβλία που επιμελούμαι πρότεινα και χρησιμοποίησα μερικές φορές τον όρο μπλοκάδα. Ο παίκτης μπλοκάρει τον αντίπαλο, που παθαίνει ή βρίσκεται σε μπλοκάδα. Τι είναι η μπλοκάδα; Κάτι κακό, όπου…(η συνέχεια στην αρχή του άρθρου).

Θα με ενδιέφερε όμως ποια είναι η δική σας γνώμη ως σκακιστών και αναγνωστών. Και… μη βιάζεστε, δεν τελειώσαμε: Πώς θα πούμε αυτόν που μπλοκάρει (δεν μας κάνει μάλλον ο «μπλοκέρ» ή «μπλοκαδόρος» από το βόλεϊ, επειδή η δουλειά εκείνη έχει μάλλον διαφορετική, αντεπιθετική λογική) –και πώς θα πούμε το θύμα της σταθεροποίησης, μπλοκάδας, ή ό,τι άλλο προτείνετε;

17 Ιουνίου, 2009 Posted by | ΣΚΑΚΙ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ, ΣΚΑΚΙΣΤΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ | , , , , , , , , , | 14 Σχόλια