ελληνικά, σκακιστικά, πολιτικά

αναλύσεις και συζητήσεις

Σε ποιον κάνει καλό το μπλοκάρισμα;

NimzoSalweΣύμφωνα με τη Σκακιστική Εγκυκλοπαίδεια (σελ. 377) του Χρήστου Κεφαλή, Kέδρος 2008:

μπλοκάρισμα είναι ο μηχανικός περιορισμός της κινητικότητας των εχθρικών πεσσών. Σχεδόν πάντα αναφέρεται στα πιόνια και πραγματοποιείται με την τοποθέτηση ενός κομματιού στα τετράγωνα αμέσως μπροστά τους. Τον όρο εισήγαγε ο Νίμτσοβιτς, που ανέλυσε το θέμα στο βιβλίο του die Blockade (1925). O όρος χρησιμοποιείται ακόμη όταν δύο πιόνια σταματούν το ένα το άλλο και για θέσεις όπου τα πιόνια δεν έχουν κινητικότητα.

Συνηθέστερα μπλοκάρονται τα ελεύθερα πιόνια του αντιπάλου, ώστε να ακινητοποιηθούν και να γίνουν ακίνδυνα. Ακόμη, μπορεί να μπλοκαριστεί ομάδα πιονιών όπως στη Γαλλική άμυνα τα πιόνια d5 και e6 των μαύρων, όταν τα τετράγωνα εμπρός τους καταληφθούν από αντίπαλα κομμάτια. Πιο κατάλληλο κομμάτι γι’ αυτό το ρόλο θεωρείται ο ίππος, επειδή μπορεί να εκπληρώνει ταυτόχρονα τις άλλες λειτουργίες του.

Το μπλοκάρισμα είναι αποτελεσματικό όταν το κομμάτι που μπλοκάρει μπορεί να διατηρηθεί στη θέση του, ενώ η αντίπαλη πλευρά προσπαθεί με κάθε τρόπο να το εκδιώξει.

Η νίκη του Νίμτσοβιτς με τα λευκά επί του Σάλβε στο τουρνουά του Κάρλσμπαντ (σήμερα Κάρλοβι Βάρι) το 1911 θεωρείται η κλασική παρτίδα όπου ο εμπνευστής της επέδειξε για πρώτη φορά την κεντρική ιδέα και τη λειτουργία του μπλοκαρίσματος, σε συνδυασμό με μια άλλη καινούργια στρατηγική ιδέα, την «υπερπροστασία». (Στο διάγραμμα, από τον ιστότοπο chessgames.com, η θέση πριν από το 17.Ιe5).

Όλα αυτά είναι λίγο-πολύ γνωστά και δείχνουν ότι το μπλοκάρισμα είναι ένας μηχανισμός που ενισχύει τις θέσεις του ισχυρότερου. Καλό γι’ αυτόν που επιβάλλει το μπλοκάρισμα, κακό γι’ αυτόν που το υφίσταται. Όμως… πώς πρέπει να λέμε στα ελληνικά το αποτέλεσμα της ενέργειας του μπλοκαρίσματος;

Αν και υπάρχει ο όρος «αποκλεισμός» που αποδίδει από παλιά στα ελληνικά (κυρίως) το ναυτικό αποκλεισμό (αγγλικά: blockade), έχω την αίσθηση ότι ο Νίμτσοβιτς δεν είχε ακριβώς αυτό κατά νου όταν μετέφερε τον όρο στη σκακιέρα. Παρεμπιπτόντως, είναι ενδιαφέρον ότι μερικοί από τους πιο σημαντικούς ναυτικούς αποκλεισμούς που αναφέρονται στο σχετικό άρθρο της αγγλικής Wikipedia αφορούν σημαντικές στιγμές της ελληνικής ιστορίας, ναυτικής (και όχι μόνο).

Επειδή ακριβώς δεν πρόκειται (συνήθως!) για γενικό αποκλεισμό στη σκακιέρα, αλλά μάλλον για τοπική αδρανοποίηση του αντίπαλου, ο Στράτος Γρίβας προσπαθεί να καθιερώσει από τα βιβλία και τα γραπτά του έναν ελληνικό όρο, τη σταθεροποίηση, και να εξοβελίσει εντελώς οτιδήποτε έχει σχέση με μπλόκο. Μου φαίνεται όμως ότι αυτός ο όρος δεν είναι απολύτως κατάλληλος, επειδή αφενός είναι πολύ γενικός και αφετέρου είναι …μάλλον θετικός (στη φράση «του σταθεροποίησα τη θέση» π.χ. δεν μου μοιάζει να έκανα και τίποτα κακό στον αντίπαλο).

Από την άλλη, θαρρώ ότι το μπλόκο έχει κερδίσει πια το δικαίωμα να το θεωρούμε εντελώς ελληνική λέξη, «καθαγιασμένη» θα μπορούσε ίσως να πει κάποιος και από μπλόκα όπως της Κοκκινιάς. Γι’ αυτό, στα σκακιστικά βιβλία που επιμελούμαι πρότεινα και χρησιμοποίησα μερικές φορές τον όρο μπλοκάδα. Ο παίκτης μπλοκάρει τον αντίπαλο, που παθαίνει ή βρίσκεται σε μπλοκάδα. Τι είναι η μπλοκάδα; Κάτι κακό, όπου…(η συνέχεια στην αρχή του άρθρου).

Θα με ενδιέφερε όμως ποια είναι η δική σας γνώμη ως σκακιστών και αναγνωστών. Και… μη βιάζεστε, δεν τελειώσαμε: Πώς θα πούμε αυτόν που μπλοκάρει (δεν μας κάνει μάλλον ο «μπλοκέρ» ή «μπλοκαδόρος» από το βόλεϊ, επειδή η δουλειά εκείνη έχει μάλλον διαφορετική, αντεπιθετική λογική) –και πώς θα πούμε το θύμα της σταθεροποίησης, μπλοκάδας, ή ό,τι άλλο προτείνετε;

17 Ιουνίου, 2009 Posted by | ΣΚΑΚΙ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ, ΣΚΑΚΙΣΤΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ | , , , , , , , , , | 14 Σχόλια

Αναζητώντας τον Μπόμπι Φίσερ

Τίτλος ενδιαφέροντος βιβλίου και ταινίας με σκακιστικό θέμα. Το βιβλίο, γραμμένο από τον Αμερικανό αθλητικογράφο Φρεντ Γουέιτζκιν, αφηγείται την ιστορία του γιου του Τζος, ενός παιδιού-θαύματος στις ΗΠΑ, από τη γνωριμία του με το παιγνίδι στο στέκι της Ουάσιγκτον Σκουέαρ, ως την εγγραφή του στον όμιλο Μάρσαλ, την ανάληψή του από τον γνωστό Αμερικανό προπονητή Παντολφίνι και την κατάκτηση του πρωταθλήματος παίδων των ΗΠΑ. Η ταινία του Αμερικανού σκηνοθέτη Στίβεν Ζέιλιαν (1993) αντλεί από το βιβλίο για να δώσει μια ρεαλιστική εικόνα του σκακιστικού κόσμου στις ΗΠΑ.

pix-waitzkin

Ο Τζος Γουέιτζκιν σε μικρή ηλικία

Στο βιβλίο δίνεται έμφαση στη συμβολή του σκακιού στην ενηλικίωση του μικρού και στο πνεύμα μαχητικότητας που καλλιεργεί.

Στο τελευταίο και πιο ενδιαφέρον κεφάλαιο βλέπουμε πώς ο Τζος σώζει μια τελείως χαμένη θέση με ευρηματική άμυνα και, χάρη στην ισοπαλία, κατακτά το πρωτάθλημα. Ταυτόχρονα, αναδεικνύεται η στενή σχέση του προπονητή με το μαθητή, που αποτελεί βασικό στοιχείο της επιτυχίας.

Με αφορμή το ταξίδι με το γιο του στη Μόσχα για το ματς Κάρποβ-Κασπάροβ, ο συγγραφέας συγκρίνει την αντιμετώπιση του σκακιού στην ΕΣΣΔ και τις ΗΠΑ. Η εξαθλίωση των άστεγων σκακιστών της Ουάσιγκτον Σκουέαρ, όπως ο Λετονός διεθνής μετρ Ζιλμπέρ και ο Βίνι, ο νέγρος φίλος του Τζος, από τους οποίους παίρνει τα πρώτα του μαθήματα, αντιπαρατίθενται στην υψηλή εκτίμηση και υποστήριξη του σκακιού από τη σοβιετική κοινωνία. Αναδεικνύονται όμως και οι κηλίδες της τελευταίας, όπως οι ίντριγκες και η παντοδυναμία της μυστικής αστυνομίας.

Στην ταινία, ο Ζέιλιαν δίνει μια διαφορετική έμφαση, για να σχολιάσει τα ζητήματα των αξιών και προτύπων που καλλιεργεί το σκάκι στη νεολαία. Ο τίτλος του έργου παραπέμπει στη διάσταση ανάμεσα στο ακραία ανταγωνιστικό, ατομικιστικό πρότυπο του Φίσερ, και το αθλητικό πνεύμα, που από τη φύση του προάγει το σκάκι. Ο δημιουργός αναζητά έναν πιο ανθρώπινο Φίσερ και αυτά τα ανθρώπινα στοιχεία προβάλλει στο πρόσωπο του Τζος.

Μέσα από την πλοκή των αντιθέσεων ανάμεσα στον προπονητή, που βάζει πάνω από όλα τη σκακιστική πρόοδο του μικρού, τη μητέρα, που ανησυχεί για τις επιπτώσεις της μονόπλευρης αφοσίωσης στο παιγνίδι, και τον ταλαντευόμενο πατέρα, αλλά και της επιστημονικής αντιμετώπισης του προπονητή προς τη ριψοκίνδυνη προσέγγιση του Βίνι, βλέπουμε πώς ο μικρός κατορθώνει να βρει μια ισορροπία. Σε αυτό τον βοηθά η σκακιστική του ενασχόληση, οπλίζοντάς τον με κριτήρια και πρωτοβουλία ώστε να αντιδρά ενεργά στα ερεθίσματα του περιβάλλοντος.

Καταλυτική είναι η τελική σκηνή, όπου ο Ζέιλιαν, αλλάζοντας την πραγματική ιστορία, βάζει τον Τζος να προτείνει ισοπαλία στον αντίπαλο, ενώ έχει δει ότι κερδίζει. Σε αυτή τη χειρονομία, ένδειξη προθυμίας να μοιραστεί τη χαρά της νίκης αντί να την έχει όλη δική του, αποτυπώνεται η υπεροχή της ευγενούς άμιλλας, απέναντι στο σκληρό, στείρο ανταγωνισμό.

waitzkin

Το φινάλε της παρτίδας αναδεικνύει ως μάθημα του σκακιού τη βαθύτερη προσέγγιση της κατάστασης. Ο αντίπαλος του Τζος νομίζει ότι κερδίζει επειδή προάγει πρώτος, αλλά ο Τζος (με τα μαύρα) έχει δει ότι αμέσως μετά πραγματοποιεί σουβλάκι: 1…ηζ6 2.Αxζ6 Αxζ6 3.Ιxζ6 Πγ6+ 4.Ρζ7 Πxζ6+ 5.Ρxζ6 Ιδ7+ 6.Ρε6 Ιxε5 7.Ρxε5 α5 8.θ5 α4 9.θ6 α3 10.θ7 α2 11.θ8Β α1Β+ 0-1.
Το βιβλίο και η ταινία έλαβαν θετικές κριτικές, για την ευπρεπή, αντικειμενική παρουσίαση του σκακιστικού κόσμου.

se-pix

Ευχαριστώ το φίλο Χρήστο Κεφαλή, συγγραφέα του βιβλίου ΣΚΑΚΙΣΤΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ (που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις ΚΕΔΡΟΣ) για την ευγενική προσφορά του άρθρου για τους αναγνώστες των ελληνικών, σκακιστικών, πολιτικών. Περισσότερες χρηστικές πληροφορίες για το βιβλίο θα βρείτε στο σχετικό δελτίο τύπου (πατήστε εδώ).

3 Δεκεμβρίου, 2008 Posted by | ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ, ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ | , , , , , | Σχολιάστε